Zoeken
  • Frank N.M. Groot

Stoïcijns beslissen: laat Marcus Aurelius je inspireren bij beslissen met emotie.

Bijgewerkt: apr 22




STOÏCIJNS BESLISSEN.


Voor het nemen van een weloverwogen beslissing blijkt emotie net zo essentieel als de ratio. Door gebruik te maken van de Essentiele Keuze Matrix kun je bewuste en heldere keuzes maken in welke beslissings-issues je het verschil wilt maken. Door vervolgens het ABCDE-model toe te passen, ben je in staat om helder zicht te krijgen op blokkerende emoties en deze om te vormen naar voor besluitvorming behulpzame emoties.


DE HARDLOPER EN DE SCHAKER IN ONS BREIN.


Daniel Kahneman (Nobelprijswinnaar voor Economie, 2002) heeft in zijn boek ‘Thinking Fast and Slow[i], twee denksystemen onderscheiden: systeem 1 en 2. Systeem 1 in de hersenen is snel, wordt ook wel geassocieerd met het zoog-dierenbrein en werkt grotendeels d.m.v. onbewuste verwerking. Systeem 2 draait dan op zijn beurt om de werking van de neocortex, werkt juist d.m.v. bewuste verwerking en wordt getypeerd door een actieve prefrontale hersenkwab. Essentieel daarin is dat wat ik de Hardloper(systeem 1) en de Schaker (systeem 2) noem, bewust met elkaar moeten samenwerken om daadwerkelijk effectief en weloverwogen te kunnen beslissen. Bij écht belangrijke, complexe beslissingen met grote impact is de Hardloper (systeem 1) namelijk hyperactief: de emotie voert dan altijd, echter vaak onzichtbaar voor anderen en onbewust voor jezelf, de boventoon bij het maken van afwegingen rondom een beslissing met impact.


De metafoor van de Schaker en de Hardloper in ons brein. Vision and Decision.

De drie basisdrijfveren voor menselijk gedrag zoals deze o.a. door Victor Lamme van de UvA [ii] in kaart zijn gebracht spelen in dergelijke situaties dan ook een stevige rol: angst, hebzucht en macht.


De drie basisdrijfveren voor menselijk gedrag. Victor Lamme. VU Amsterdam

De Schaker, volgens Kahneman de neocortex in ons brein, heeft echter rust en ruimte nodig om goed zijn werk te kunnen doen. Samenwerking tussen de Hardloper en de Schaker is bij complexe en belangrijke besluitvorming dan ook niet vanzelfsprekend. Vanuit dat perspectief lijkt het dan ook bijna alsof het misschien maar beter zou zijn in organisaties wanneer we helemaal vrij van emoties over impactvolle issues zouden kunnen beslissen: de koele, rationele beslissing. Wij blijken echter bij het nemen van belangrijke, impactvolle beslissingen emotie juist broodnodig te hebben. Uit een flink aantal onderzoeken en casussen in de neurowetenschappen[iii], blijkt namelijk dat wanneer mensen dat deel van de hersenen missen waarin we over het algemeen onze emoties worden gesitueerd (even kort door de bocht het limbische deel van de hersenen en specifiek de amygdala[iv]), niet in staat zijn tot het kunnen nemen van welke beslissing dan ook. Zelfs niet de meest eenvoudige: neem ik koffie of thee? De rationele, emotieloze, koele beslisser blijkt dan ook een non-beslisser en is niet in staat tot het nemen van zelfs de meest eenvoudige beslissingen, laat staan de complexe beslissingen die wij in veel organisaties tegenkomen. We hebben dus zowel rationaliteit als emotie nodig bij het nemen van beslissingen met impact.


Maar wat we vanzelfsprekend niet nodig hebben is dat emoties onbewust het voortouw nemen, ons bewuste beoordelingsvermogen in belangrijke mate aantasten en vaak ook nog blijken te sturen in een richting waarvan je later alleen maar spijt van kunt krijgen: de Hardloper in het brein is er met een behoorlijke snelheid vandoor gegaan!


We hebben ook geen behoefte aan blokkerende emoties. We hebben juist behoefte aan behulpzame emoties die een beslissing veel dieper, breder en rijker maken. Een beslissing die dan ook als een weloverwogen besluit kan worden getypeerd.


We hebben een bewuste manier van waarnemen en uitdagen van onze emoties nodig om tot weloverwogen beslissingen te komen en op die manier de Hardloper en de Schaker in het brein met elkaar in balans te houden. Maar hoe realiseren wij dit dan? Waar vinden wij hiervoor inspiratie en praktisch toepasbare handvatten?


Wellicht dat een meer Stoïcijnse aanpak de hardloper en de schaker in balans kan houden? Het Stoïcisme kan in onze tijd weer op hernieuwde aandacht rekenen als mogelijk antwoord op de uitdagingen van de hectische tijd waarin wij nu leven. Maar wat is dat Stoïcisme nu eigenlijk en welke ideeën daaruit zouden wij praktisch kunnen laten werken als we het over systematisch, weloverwogen beslissen hebben waarbij de Hardloper en de Schaker met elkaar in balans zijn en emoties voor de te nemen beslissing, behulpzame emotie vormen.


HET STOÏCISME IN HISTORISCH PERSPECTIEF.


De filosofische stroming die wij het Stoïcisme noemen gaat terug naar de klassieke oudheid en heeft vooral binnen het Romeinse Rijk, grote populariteit verworven. Zeno van Citium (336 v.Chr.) kwam naar de zuilenhal (de Stoa, van daar het Stoïcisme) in Athene, omdat hij geboeid was geraakt door Socrates. Deze Zeno van Citium wordt dan ook gezien worden als de grondlegger van het (oude) Stoïcisme (300-150 v.Chr.). In onze tijd, af te leiden uit de hoeveelheid publicaties, zijn Seneca, Epictetus en de Romeinse Keizer Marcus Aurelius (een groot bewonderaar van Epictetus) echter veel meer bekend als typische representanten van het Stoïcisme. Niet in het minst omdat van hen een behoorlijke hoeveelheid geschriften zijn overgeleverd.

Marcus Aurelius




Maar wat houdt het Stoïcisme nu eigenlijk in? Is het, zoals we nu geregeld kunnen horen en lezen:

  • Onverschilligheid ten opzichte van emoties.

  • Rigide vasthouden aan een eenmaal ingenomen idee of standpunt.

  • Zichtbaar en feitelijk onaangedaan.

  • Emotieloos.

  • Te koel.

  • Overmatig rationeel.


Of is het toch echt iets anders dan het afwijzen van, of de preferentie voor (een totale) afwezigheid van emoties? Dan moeten wij eerst even terug naar de klassieke oudheid voor de broodnodige inspiratie. Ik pik er twee voor het Stoïcisme belangrijke elementen uit, die essentieel zijn bij het nemen van weloverwogen beslissingen: het omgaan met emoties en weten wat je echt kunt beïnvloeden en wat je beter kunt laten voor wat het is.


Stoïcijns omgaan met emoties in de klassieke oudheid.


Het doel van de Stoïcijnen in de klassieke oudheid was om mensen te leren hoe zij kalm en dapper konden zijn in tijd van grote angst en geconfronteerd met pijn. Stoïcijnen in die tijd zagen emoties als een gevaar voor het kunnen leven volgens wat zij ‘logos’ noemden. Dit is overigens niet hetzelfde als wat wij nu logica noemen, maar een veel meer omvattend concept, grofweg overeenkomend met leven volgens de natuur. Emoties werden door de Stoïcijnen dan ook als ónnatuurlijk beschouwd omdat zij de rede blokkeerden en mensen in verwarring brachten. Emoties hingen volgens de Stoïcijnen dan ook altijd samen met een gebrekkig oordeel of een gebrek aan kennis. De ideale toestand was die waarin je je volledig liet leiden door de ‘logos’ en je niet van de wijs liet brengen door emoties. Uitsluitend dan kon je volgens de Stoïcijnen een wijs mens zijn. Maar dat was, conform de eigen conclusie in die tijd, voor de meeste mensen niet weggelegd en in de ogen van Stoïcijnen een onbereikbaar stadium in de ontwikkeling van een mens.


De kern hieruit is dat emoties belemmerend kunnen werken op het nemen van weloverwogen besluiten. Als je rustig bent en blijft, kun je volgens het Stoïcisme effectiever ingrijpen. De uitspraak “even tot tien tellen” wordt niet voor niets aan Seneca toegeschreven.


Stoïcijns omgaan met wat je echt kunt beïnvloeden in de klassieke oudheid.



In het Zakboekje (Encheirdion) van Epictetus[v] treffen we een tweede element aan van het Stoïcisme dat toepasbaar is bij het nemen van weloverwogen beslissingen. Epictetus maakt onderscheidt tussen wat in onze macht ligt (volgens hem vooral onze morele houding) en wat niet. Onder alle omstandigheden moeten we volgens hem in het oog houden, dat we de externe wereld niet kunnen beïnvloeden, maar wél onze houding hiertegenover. Je zet je in voor alles wat in je macht ligt en accepteert alles wat niet (meer) in je macht ligt. Dan houd je dus energie en aandacht over voor de essentiële acties waarin je daadwerkelijk het verschil kunt maken. Het gaat dus om het slim omgaan met mentale en fysieke energie. Het Stoïcisme is dus zeker een actieve- en niet een passieve houding, zoals nogal eens aan een Stoïcijnse houding wordt toegeschreven.


Tijd om deze twee voor het Stoïcisme in de klassieke oudheid essentiële elementen nu te gaan vertalen naar twee bouwstenen voor weloverwogen kunnen beslissen in onze tijd.


TWEE BOUWSTENEN VOOR EEN STOÏCIJNSE AANPAK VAN BESLISSEN IN DEZE TIJD.


Bouwsteen 1 voor een Stoïcijnse aanpak: een duidelijke keuze maken waar je het verschil wilt en kunt maken.


Het loont om zorgvuldig te besluiten over de eigen besluitvorming en de mentale en fysieke energie die je daarin wilt stoppen: choose your battles wisely, before you decide. Je kunt nu eenmaal niet óveral het verschil maken en dat moet je simpelweg ook gewoon niet willen. Je maakt bewuste keuzes waar je het verschil in wilt en kunt maken. Op die manier zorg je ervoor de hardloper niet de kans krijgt om je te verleiden tot een keuze waar jíj eigenlijk helemaal geen keuze in zou moeten maken en energie te stoppen in die issues waar jouw invloed minimaal is.


Deze eerste bouwsteen sluit naadloos aan bij wat Stephan Covey in zijn bestseller “The Seven Habbits of Highly Effective People” daarover heeft geschreven: maak een duidelijk verschil in:


o Waar je daadwerkelijk door denken en doen controle over hebt (de Circle of Control).

o Waar je (enige mate van) invloed op hebt (jouw Circle of Influence)

o Waar je je alleen maar druk om kunt maken zonder dat dit ook maar enige mate aan positief effect zal hebben (de Circle of Concern).


De circles of Control, Influence en Concern. The Seven Habits of Highly Effective People. Stephan Covey.

Bouwsteen 2 voor een Stoïcijnse aanpak: systematisch werken aan een andere manier van denken.


Alles wat iemand gelooft, aanneemt en denkt, werkt onvermijdelijk door in wat je doet en wat je laat. Belemmerende emoties daarin zijn niet noodzakelijk en kun je verminderen en voorkomen door een andere manier van denken. Dit komt overeen met het werken met mentale modellen.


Even in het kort over mentale modellen. Patronen in ons brein kunnen wij ook mentale modellen noemen: een neurologisch netwerk van vooronderstellingen, oordelen en aannames. Mentale modellen zijn gebaseerd op eerdere gedachtes, op succes- en faalervaringen en voorkeuren uit het verleden en minder op kritisch denken in de huidige context en op het huidige moment.


Een andere manier van denken wil zeggen dat je mentale modellen aan de oppervlakte brengt, in beeld brengt, diepgaand onderzoekt en desgewenst of noodzakelijkerwijs dan bijstelt. Dit proces noemen wij leren van de derde orde, ‘triple loop learning’. Mentale modellen sturen het denken, het denken stuurt de actie, de actie creëert het uiteindelijke resultaat.


Mentale Modellen en leren van de derde orde. Vision and Decision.

Een kernpunt uit het Stoïcisme is die andere manier van denken en dat er dan ook een duidelijke plek is voor goed onderzochte en goed begrepen emoties en niet dat er geen emoties mogen of zouden kunnen zijn. Je moet deze alleen bewust maken door deze systematisch te onderzoeken. Een dergelijke systematische aanpak komt overigens voort uit de universele basis van de filosofie: door kritisch denken en een adequaat idee tot een juist oordeel komen. In de eerste plaats door systematisch denken en op de tweede plaats door het onderzoeken van de eigen gedachten en opvattingen met de waarheid als criterium. Waarbij we de waarheid of werkelijkheid hier praktisch definiëren als datgene “dat niet weggaat als je er niet in gelooft”.


Door deze twee bouwstenen met elkaar te combineren (een heldere keuze maken in wat je wilt en kunt beïnvloeden en het denken in mentale modellen om emoties goed te kunnen onderzoeken en te begrijpen) kunnen wij nu een volgende stap zetten naar een praktische aanpak om de Schaker en de Hardloper met elkaar in balans te brengen. Op de eerste plaats door een heldere keuze te maken waar je het verschil wilt en kunt maken en op de tweede plaats door een in de praktijk bewezen model te hanteren om een helder zicht op, en tevens grip op emoties te kunnen realiseren.


EEN PRAKTISCHE AANPAK OM DE SCHAKER EN DE HARDLOPER MET ELKAAR IN BALANS TE BRENGEN: KIES WAAR JE HET VERSCHIL WILT EN KUNT MAKEN OM ALS EEN STOÏCIJN TE KUNNEN BESLISSEN. DE BESLISSENDE KEUZE MATRIX.


Er blijkt in de praktijk maar een overzichtelijk aantal beslissingen die je als strategisch relevant kunt zien en die een hoge mate aan impact hebben op de huidige of de toekomstig te bouwen organisatie. Het loont dan ook om zorgvuldig te besluiten over de eigen besluitvorming: choose your battles wisely, before you decide. Dit bepaal je aan de hand van de mate van complexiteit en de strategische impact van een te nemen beslissing. Het resultaat van de combinatie van deze twee gezichtspunten is dan gevisualiseerd in deze Beslissende Keuze Matrix.



De Beslissende Keuze Matrix. Vision and Decision.


  • Op de eerste plaats zijn dat rode beslissingen. Rode beslissingen zijn die beslissingen die én een grote impact hebben én gekarakteriseerd worden door een hoge mate aan complexiteit.


  • Op de tweede plaats richt je je op de oranje beslissingen die wellicht op het eerste gezicht iets minder complex lijken te zijn, maar wel in hoge mate strategische impact hebben: het oranje speelveld in de matrix.


  • Groene beslissingen met een lagere mate aan complexiteit en strategische impact laat je aan de rest van organisatie.


  • Bij gele beslissingen, getypeerd door een grote mate aan complexiteit en een minder grote strategische impact, fungeer je als het ware als besluitvormingscoach, maar laat je de beslissing over aan de mensen in de organisatie.


De essentie van effectieve, weloverwogen besluitvorming: je richt je op die beslissingen die belangrijk zijn voor het laten excelleren van de huidige organisatie en het vormgeven van de organisatie van de toekomst. Op die manier is het mogelijk om de Hardloper in ons brein te beteugelen en geen emotioneel gedreven beslissingen te nemen op gebieden en issues waar je het verschil niet kúnt maken, maar ook niet zou moeten wíllen maken.



EEN PRAKTISCHE AANPAK OM DE SCHAKER EN DE HARDLOPER MET ELKAAR IN BALANS TE BRENGEN: EEN HELDER ZICHT OP EN MEER GRIP OP EMOTIES. HET ABCDE-MODEL OM ALS EEN STOÏCIJN TE KUNNEN BESLISSEN.


Een praktische aanpak om een helder zicht op en meer grip op emoties te krijgen en als een Stoïcijn te kunnen beslissen is het ABCDE-model[vi]. Dit ABCDE-model zorgt ervoor dat je op een systematische manier emoties rondom een beslissing op een gedegen, zorgvuldige en respectvolle manier uitdaagt, onderzoekt en (eventueel) belemmerende emoties herformuleert in voor het kunnen nemen van een passende en weloverwogen beslissing wél behulpzame emoties of gedachten en het daaruit voortvloeiende effectieve gedrag.


De E-R verhouding is behoorlijk uit balans.

Het begint vanzelfsprekend bij de constatering of het latente besef dat een beslissing bij jezelf en/ of anderen tot behoorlijke emoties zou kunnen leiden of al heeft geleid, gezien de vele emotioneel getinte reacties. Je zou dan kunnen zeggen dat de R-E ratio (R: rationaliteit; E: emotionaliteit) dan ook al behoorlijk uit balans is of dreigt te gaan raken. Het gaat dus blijkbaar om een beslissing met forse impact en per definitie is de beslissing dan omringd door (soms heftige) emoties. Oftewel: de Hardloper in het brein is al lang uit de startblokken en rent al ver vooruit of staat onrustig de trappelen om te starten terwijl de Schaker zich nog aan het omkleden is om rustig aan de start te verschijnen. Tijd om de balans tussen ratio en emotie dan ook te herstellen door het ABCDE-model systematisch toe te passen


Aan de hand van de vijf stappen van het ABCDE-model probeer je om (wat meer) begrip te krijgen van en grip te krijgen op emoties die spelen rondom die (al genomen of nog te nemen) beslissing. Achtereenvolgend zijn dit dan de volgende vijf stappen:


  1. Activating events (de aanleiding);

  2. Beliefs (de gedachten die je over de situatie hebt);

  3. Consequences (belemmerende emoties, gedachten en onproductief gedrag);

  4. Discussion (de vragen die je jezelf kunt stellen om de gedachten over de situatie uit te dagen);

  5. Effective thought (effectieve nieuwe gedachten over de situatie).


Het ABCDE-model.

Stap 1: Activating events


Iedere emotie wordt veroorzaakt, getriggerd door een activerende gebeurtenis. Dat wat voorafgaat, waar het allemaal begonnen is, de aanleiding. Dat kan een gebeurtenis, een uitspraak, gedrag of juist het uitblijven daarvan zijn. Wij zijn ons hiervan echter niet altijd bewust. We zien en voelen wel de emotie van het moment en die emotie neemt vervolgens vaak het zicht op de aanleiding weg. Wat lokte deze emotie eigenlijk uit? Wat was de start van dit alles? Waar begon dit allemaal? Dit doe je omdat de activerende gebeurtenis (A) niet de consequentie (C) veroorzaakt, zoals we vaak denken, maar de gedachten (de B) die je over de situatie hebt. Het mentale model stuurt of ís daarbij de gedachte. Dus de cyclus loopt niet van A naar C, zoals vaak wordt aangenomen, maar van A naar B naar C. Vraag je dus als eerste af bij welke gebeurtenis, uitspraak, gedrag (of juist het ontbreken daarvan) deze cyclus eigenlijk gestart is. Wat gebeurde er? Wat is de oorspronkelijke aanleiding geweest?


Stap 2: Beliefs


We hebben altijd gedachtes, ideeën en beelden over gebeurtenissen of uitspraken door anderen. Dit is of wordt gevormd door een mentaal model. Een dergelijke gedachte bestaat uit twee elementen: de interpretatie en de evaluatie. Op de eerste plaats interpreteren we een situatie. We schatten de situatie dus in. Die interpretatie kan vanzelfsprekend zowel waar als onwaar zijn. Vervolgens evalueren we onze interpretatie: we oordelen daarover, we vinden er iets van! Dat oordelen is dan over het algemeen terug te leiden naar de volgende vier (niet effectieve) gedachten die zelden door de Schaker, maar meestal in sterke mate door de Hardloper in ons brein worden gestuurd:

  • Perfectionisme: we mogen bij het nemen van deze beslissing absoluut geen fouten maken.

  • Rampdenken: er kan wel heel veel misgaan bij deze beslissing. Wat kan er allemaal wel niet gebeuren als we een foute beslissing nemen?

  • Lage frustratietolerantie: dit zou toch allemaal veel gemakkelijker moeten gaan. Waarom kost dit zoveel tijd en moeite? Laten we het maar opgeven om nog tot een beslissing te komen.

  • Eisen aan anderen en de wereld: mijn wereldbeeld, mijn waarden en normen als beslisser vormen hét wereldbeeld.


Breng in deze tweede stap van het ABCDE-model zowel de interpretatie als de evaluatie van de activerende gebeurtenis in kaart.


Stap 3: Consequences


De bij de tweede stap in beeld gebrachte niet effectieve (universele) gedachten leiden tot emoties en ineffectief gedrag. Om dit gestructureerd in kaart te brengen en te kunnen benoemen hebben wij houvast aan de volgende vier basisemoties die ook wel bekend staan als de 4B’s:

  • (Te) Boos

  • (Te) Bang

  • (Te) Bedroefd

  • (Te) Blij

Er kan zowel sprake zijn van effectieve- als belemmerend emoties. De emotie is echter belemmerend, wanneer het gedrag dat daaruit voortvloeit hindert bij het kunnen nemen van een effectieve weloverwogen beslissing. Bepaal eventueel de mate waarin er sprake is van de 4B’s met een score van 1 tot 10 (bijvoorbeeld, waarbij erg boos een 10 scoort en als boosheid nauwelijks een issue is, een score van 1 wordt gegeven).


Stap 4: Discussion


In deze vierde stap onderzoek je de irrationele gedachten uit stap twee. Je loopt de daar in kaart gebrachte ‘Beliefs’ dus systematisch en gestructureerd langs. Dat gestructureerd langslopen doe je aan de hand van de volgende vier categorieën vragen.


  • Feitelijkheid. Wat zeggen de feiten? Is dit echt wel zo? Klopt dat wat ik denk met de feiten? Is dit eigenlijk waar of niet waar? Ankerpunt hierbij is dan: “de waarheid is datgene dat niet weggaat als je er niet in gelooft.”

  • Doelgerichtheid. Helpt dit denken ons bij het bereiken van de doelstellingen die wij ons hebben gesteld? Is dit eigenlijk wel behulpzaam?

  • Logica. Is het logisch wat ik denk? Volgt het een écht uit het ander of wil ik gewoon dat dit zo is?

  • Filosofisch. Wat zou er achter deze gedachte kunnen schuilen? Wat zou de diepere boodschap, de échte betekenis kunnen zijn? Wat is de boodschap achter de boodschap? Waar zou het hier écht om kunnen draaien?


Stap 5: Effective thought


Na het afronden van de voorafgaande vierde stap (Discussion) waarin je d.m.v. het uitvragen, bevragen en jezelf ondervragen meer zicht hebt gekregen op de irrationele gedachten uit stap 2 (Belief), formuleer je in deze laatste en vijfde stap (E) in het ABCDE-model nu nieuwe, niet belemmerende, realistische, logische, stimulerende, positieve en aantrekkelijke gedachten. Beschrijf de wél passende, effectieve emotie en het effectieve gedrag dat daarbij hoort.



NOG EVEN DE ESSENTIE IN HET KORT.


o Wij hebben twee denksystemen in ons brein: de Hardloper en de Schaker. Grofweg: de emotie en de ratio.

o Bij beslissingen met grote impact neemt de Hardloper het denkproces over en spelen de drie basisdrijfveren voor gedrag dan ook een bijzonder grote rol: angst, hebzucht en macht.

o We hebben de emotie echter net zo hard nodig als de ratio om goede, weloverwogen, gebalanceerde beslissingen te kunnen nemen.

o Om weloverwogen te kunnen beslissen moeten de Hardloper en de Schaker dan ook met elkaar in balans zijn. We moeten daarom zicht op, en grip krijgen op emoties.

o Het Stoïcisme levert ons gelukkig al ruim 2300 jaar bouwstenen om weloverwogen te kunnen beslissen: onderscheid wat wel of niet beïnvloedbaar is én onderzoek, doorgrond en begrijp emoties.

o Door de Beslissende Keuze Matrix te gebruiken, maak je bewust en gestructureerd een keuze in de issues waar je wel of geen aandacht aan wilt en gaat besteden.

o Door gebruik te maken van het ABCDE-model krijg je helder zicht op emoties en vorm je belemmerende emoties gestructureerd om naar voor besluitvorming wél passende, effectieve emoties.

Noten.


( i) Daniel Kahneman. Thinking Fast and Slow.

(ii) Waarom? Op zoek naar wat ons werkelijk drijft. Victor Lamme. (iii) Zie hiervoor onder andere de beroemde casus van Phineas Cage. Een spoorwegwerker die een deel van de hersenen als gevolg van een ongeluk moest missen en daarna niet meer in staat was tot het nemen van welke beslissing dan ook. (iv) Op reis door je brein. Steven Johnson. (v) Encheirdion. EpictetSStapStapSStap Boom uitgevers. Kleine klassieken (vi]) Dit model is gebaseerd op de door Albert Ellis (1913-2007) ontwikkelde Rationele Emotieve Therapie. Hierbij speelt zowel het verstand als het gevoel een belangrijke rol. Dit model is o.a. uitgewerkt in ‘RET op een rijtje’ van Alice Zandbergen en Theo IJzermans.


25 keer bekeken0 reacties